... فرادیس (بـــوستــان دین شناسی) FARADIS
پرهیزگار باش که دادار آسمان/ فردوس جای مردم پرهیزگار کرد
درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : سید محمد موسوی
مطالب اخیر
نظرسنجی
ما را از نظر خود محروم نفر مایید








برچسبها
3 تیر 96 :: نویسنده : سید محمد موسوی

احمد رحمانی

روش استهلال

موضوع استهلال و اِحراز حُلول ماه قمری برای بجا آوردن تکالیف دینی امری ضروری است؛ از این رو، بحث و بررسی پیرامون این موضوع اهمیت زیادی دارد. در این نوشتار کاملاً کاربردی سعی شده است نحوة شکل گیری هلال ماه و شرایط استهلال و همچنین دیدگاه فقها در این رابطه و موضوع اثبات اول ماه، مبانی فقهی و اختلاف نظر مراجع بزرگوار تقلید و وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه های رمضان و شوّال بیان شود.

کلید واژه:
هلال، رؤیت‌ هلال‌، اهلّه، استهلال .

یکی از موضوعات و مباحث کاربردی در عرصه تبلیغ، مسئله استهلال است که مبلّغان گرامی در طول تبلیغ، خصوصاً ماه های رمضان و شوال با آن مواجه هستند. در اینجا به این موضوع می پردازیم و نیم نگاهی به شیوه استهلال و نظریات فقهاء در این باب خواهیم داشت.
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
«ویَسألونَکَ عَنِ الاهِلّه قُل هِیَ مَواقیتُ لِلنّاسِ وَالحَجّ»؛1 «و از تو دربارة هلالهای ماه می پرسند، بگو: آنها بیان اوقات [و تقویم طبیعی] برای [نظام زندگی] مردم و [تعیین وقت] حج است.»
اکثر مذاهب اسلامی رؤیت هلال را مهم ترین نشانة شروع ماه قمری می دانند و بر همین اساس نسبت به آن حساس هستند. حدیث «صُومُوا لِرُؤْیَتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْیَتِهِ؛2 روزه بگیرید با رؤیت آن [هلال] و افطار کنید [به عید فطر] با رؤیت آن»، فقها را بر این داشته است تا در موضوع رؤیت دقیق شوند و جهت استهلال ماه مبارک رمضان و شوّال سفارش اکید نمایند، به گونه ای که بعضی فتوا بر وجوب کفایی آن نیز داده اند.

بر این اساس، در مقالة حاضر به موضوع تقویم قمری، استهلال، معیارها و آرای فقها در مورد شروع ماه قمری و همچنین مبانی رؤیت هلال و روشهای آن، مشخصات و وضعیت هلال ماه های رمضان و شوّال بحث خواهیم کرد.

نحوة شکل گیری هلال
زمین در فضا به دور خورشید و ماه نیز به دور زمین گردش می‌کند. مدار حرکت زمین به دور خورشید، دایرة البروج نام دارد؛ ولی مدار ماه به دور زمین بر دایرة البروج منطبق نیست و با آن 5 درجه اختلاف دارد.3 این اختلاف اندک اثرهای گوناگونی دارد؛ از جمله اینکه هر ماه پدیده های خورشیدگرفتگی و ماه گرفتگی روی نمی دهد.

اهلّۀ ماه4
در مدار گردش ماه به دور زمین حالتهاى مختلفى وجود دارد که شکل سطح روشن ماه، با توجه به محل آن در مدار و وضعیت دید ناظر تغییر مى کند. به کلیة حالتهاى ممکن در رؤیت شکل ظاهرى ماه «اهلّه ماه» مى گویند. مهم ترین این حالتها عبارتند از:
1. حالت محاق (مقارنه): در این وضعیت تمام سطح مقابل با زمین تیره و تار مى باشد و ماه در صفحه عبور کننده از مراکز زمین و خورشید، بین زمین و خورشید قرار دارد.
2. هلال: پس از حداقل 10 ساعت از مقارنه در بهترین حالت و 15 ساعت در بدترین وضعیت، و با حداقل 7 درجه جدایى زاویه اى ماه از خورشید، اولین و نازک ترین هلال تشکیل شده و کم کم هلال ضخیم تر مى شود.
3. تربیع اول: حدود روز هفتم، وضعیت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و شکل آن به صورت نیمه دیده مى شود.
4. تثلیث اول: حدود روز دهم، 75 درصد سطح ماه روشن است و باز هم سطح ماه روشن تر خواهد شد.
5. بدر (ماه کامل): در حدود روز چهاردهم، سطح ماه کاملاً روشن شده و فاز ماه 100 درصد خواهد بود.
6. تثلیث دوم: در حدود روز هجدهم، 75 درصد سطح ماه روشن و هلال در سحرگاه و در روز نیز دیده می شود.
7. تربیع دوم: حدود روز بیست و دوم، وضعیت ماه طورى است که 50 درصد سطح ماه روشن است و مجدداً ماه به صورت نیمه دیده مى شود.
8. هلال آخر ماه: در روزهاى پایانى ماه قمرى و در حدود روز بیست و ششم از سن ماه، هلالی با ضخامت متوسط (25 درصد روشنایى) در سحرگاه قابل رؤیت است. رفته رفته از ضخامت این هلال کاسته شده و اصطلاحاً زمان مرگ ماه و تولد جدید آن فرا مى رسد.
9. محاق: زمانی که ماه بین زمین و خورشید قرار می گیرد و قابل مشاهده نیست.

عوامل تأثیرگذار بر رؤیت هلال
هلالی که در آسمان وجود دارد، چگونه است و در چه شرایطی بهتر دیده می‌شود؟ دانشمندان علم نجوم شرایط و عوامل نجومی مهمی را در رصد هلال معرفی کرده اند که مهم ترین آنان عبارتند از:
الف) سن هلال حداقل باید بیش از10 ساعت باشد.
ب) جدایی ماه از خورشید باید بیش تر از 7 درجه باشد (حد دانژون).5
ج) اختلاف سمت ماه و خورشید در زمان غروب خورشید زیاد باشد.
د) ارتفاع ماه در لحظة غروب خورشید زیاد باشد. هرچه این ارتفاع بیش تر باشد، ماه دیرتر غروب می کند. در این صورت ماه در منطقه ای تاریک تر از آ سمان حاضر می شود و از خورشید بیش تر فاصله می گیرد که به نوبة خود به بزرگی و درخشندگی هلال می‌افزاید.
ه) مکث ماه؛ حداقل زمان لازم برای رؤیت با چشم غیر مسلح حدود 30 دقیقه و برای چشم مسلح حدود 20 دقیقه است.
و) زاویة توجیه هلال با افق؛ برای رصد و گزارش نتیجة هلال لازم است مشخص شود که سمت تحدّب هلال با افق چه زاویه ای می سازد. به این زاویه، زاویة توجیه هلال با افق می گوییم.
ز) هرچه به مناطق جنوبی و غربی زمین برویم، شرایط دیدن هلال بهتر خواهد شد و ارتفاع ماه افزایش خواهد یافت؛ زیرا ماه نسبتاً به زمین نزدیک تر است و تغییر موقعیت در چشم انداز ماه تأثیرگذار می باشد. از طرف دیگر، هرچه به غرب برویم، خورشید دیرتر غروب می کند، لذا ماه نیز دیرتر غروب نموده، در این فاصلة زمانی به شرایط بهتری می‌رسد.
ح) عوامل محیطی (ابر، دما، فشار و رطوبت، وجود گرد وغبار).
ط) قدرت ابزار اپتیکی (در صورت لزوم استفاده از ابزار)؛ ابزار اپتیکی قوی مانند تلسکوپ، دوربین دو چشمی یا تک چشمی، ابزارهای جهت یابی و غیره، همه و همه باید قبل از رصد کردن بازبینی شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمینان حاصل شود، به خصوص نسبت به کیفیت اپتیکی ابزار و دقت درجه بندیهای آن باید بسیار حساس بود.
ی) قدرت تفکیک چشم ناظر؛ اینکه راصد از لحاظ دید چشمش چقدر توانایی دارد، در رؤیت مؤثر است.
ک) اطمینان پذیری حواس و چشم؛ هلال باید چندبار و در حد چند ثانیه رؤیت شود. برای حصول اطمینان توصیه می شود چندبار چشمان خود را باز و بسته نمایید و روی تصویر متمرکز شوید.

نکته:
1. زیاد بودن ارتفاع ماه و اختلاف سمت ماه و خورشید در هنگام غروب خورشید، زیاد بودن مدت زمان مکث و سن ماه، زیاد بودن فاز هلال و ضخامت میانی، مثبت بودن عرض دایرة البروجی و در حضیض بودن ماه موجب آسان شدن رؤیت هلال می شود و بر عکس. در بعضی از هلالها با وجود مناسب بودن اغلب شرایط، کم بودن یک شرط می تواند استهلال را به سوی حالت بحرانی سوق دهد. علاوه بر این، اثر کم بودن بعضی از شرایط و عوامل نیز در هلالهای مختلف می تواند متفاوت باشد و بطور کلی هر هلالی شرایط خاص خودش را دارد.
2. اگر در جستجوی هلال به هلالی مشکوک برخورد کردید، باید از هویت آن جسم مطمئن شوید. حداقل سه بار چشم خود را باز و بسته کنید تا مطمئن شوید جسم دیده شده توهم نیست، سپس به آرامی ارتفاع دوربین یا تلسکوپ را پایین بیاورید و محل هلال را با نشانه ای زمینی علامت گذاری کنید. مجدداً تلسکوپ را بالا بیاورید و هلال را پیدا کنید. اگر مجدداً هلال را دیدید، شکل هلال را با آنچه نرم افزار نشان می دهد مقایسه کنید. اگر هم شکل بودند، به احتمال زیاد هلال را درست پیدا کرده اید، آنگاه سعی کنید بقیة افراد گروه نیز هلال را مشاهده کنند و اگر مقدور بود، از هلال تصویربرداری کنید.

راههای ثابت شدن اول ماه
مبحث مورد نظر بر اساس نظر پانزده تن از مراجع عظام تقلید، همچون حضرات آیات: امام خمینی، اراکی، خویی، گلپایگانی، بهجت، تبریزی، خامنه ای، سیستانی، صافی، فاضل، مکارم، اردبیلی، نوری همدانی و وحید خراسانی می باشد.

اول: خود انسان ماه را ببیند.

س: آیا رؤیت با چشم مسلح (دوربین یا تلسکوپ) نیز شرعاً حجیت دارد؟
حضرات آیات بهجت، خامنه ای، فاضل و نوری: بله.6

دوم: عده ای که از گفتة آنان یقین پیدا می شود، بگویند ماه را دیده ایم و همچنین است هر چیزی که به واسطة آن یقین پیدا شود.

س: اگر عده ای که از گفتة آنان اطمینان پیدا می شود بگویند ماه را دیده ایم، اول ماه ثابت می شود؟
حضرات آیات خویی، گلپایگانی، بهجت، تبریزی، اردبیلی، خامنه ای، صافی، وحید، سیستانی (اطمینان از یک منشأ عقلایی) و زنجانی (اطمینان نوعی، نه اطمینان شخصی خلاف متعارف): بله.7

سوم: شهادت: دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیده ایم، ولی اگر صفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند، اول ماه ثابت نمی شود.

امام خمینی قدّس سرّه : یا شهادتشان خلاف واقع باشد، مثل اینکه بگویند: داخل دایرة ماه طرف افق بود، اول ماه ثابت نمی شود؛ اما اگر در تشخیص بعضی خصوصیات اختلاف داشته باشند، مثل اینکه یکی بگوید ماه بلند بود و دیگری بگوید نبود، به گفتة آنان اول ماه ثابت می شود و با صاف بودن هوا و اجتماع مردم برای رؤیت و حصول خلاف و تکاذب بین آنها به نحوی که احتمال اشتباه در دو شاهد عادل قوی شود، قبول شهادت آن دو محل اشکال است.8
آیت الله گلپایگانی و صافی: یا هوا ابری باشد و یا اگر آسمان صاف باشد، هیچ کس غیر از این دو نفر نبیند، کفایت نمی کند.9
آیت الله زنجانی: و به جهتی مثل صاف بودن هوا و منحصر بودن گواهان به دو نفر اطمینان نوعی به اشتباه آنها نباشد.10
آیت الله سیستانی: و همچنین است اگر انسان یقین یا اطمینان به اشتباه آنها داشته باشد یا شهادت آنها مبتلا به معارض یا در حکم معارض باشد.11
آیت الله وحید: و همچنین اگر قابل تصدیق نباشند، مثل اینکه آسمان صاف باشد و عدة استهلال کنندگان زیاد نباشد و غیر از این دو، دیگران هر چه دقت کنند، نبینند.12

چهارم: سپری شدن سی روز از ابتدای ماه قبل: اگر از ماه قبل 30 روز گذشته باشد، روز بعد به طور یقین اول ماه خواهد بود.


پنجم: حکم حاکم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است. در این صورت کسی که تقلید او را نمی کند نیز باید به حکم او عمل نماید؛ ولی کسی که می داند حاکم شرع اشتباه کرده، نمی تواند به حکم او عمل کند.13


آیت الله خویی: اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمی شود ورعایت احتیاط اولی است.14
آیت الله سیستانی: ثابت نمی شود مگر اینکه از حکم او یا ثابت شدن ماه نزد او اطمینان به دیده شدن ماه حاصل شود.15
آیت الله تبریزی: چنانچه حاکم شرع بگوید دو عادل نزد من به رؤیت هلال شهادت داده اند نیز کافی است.16
آیت الله اردبیلی: اگر حاكم شرع حكم كند كه اوّل ماه است، كسى كه از او تقلید نمى كند نیز باید به حكم او عمل نماید؛ ولى كسى كه مى داند حاكم شرع اشتباه كرده، نمى تواند به حكم او عمل نماید.17
آیت الله زنجانی: ثبوت ماه با حکم حاکم محل اشکال است؛ بلی، اگر موجب اطمینان شود، کافی است.18

نکته:
منظور از «حاکم19 »20 در این تعبیرها صرفاً ولیّ فقیه نیست، بلکه مراد مطلق «حاکم» است و در اینجا مراد «حاکم شرعی» ولو حاکم در یک جزء فقهی است. بر این اساس، حکم تمام مراجع معظم مصداق «حکم حاکم» است، هر چند در چند سال اخیر جز ولیّ فقیه کسی حکم به اول ماه نداده است و ایشان اُولی به حکم است.

مبنای فقهی اختلاف در رؤیت هلال21
در شریعت اسلام بخشی از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مبتنی بر رؤیت هلال است، چنانکه روزة ماه رمضان، مراسم حج، تعیین روز عرفه و عید قربان، شب قدر و عید فطر، همگی به این امر وابسته است. همین امر سبب شده است تا به دلیل اختلاف نظر میان مذاهب اسلامی و حتی میان مراجع تقلید در باب رؤیت هلال، اختلافاتی میان مسلمانان در مسائلی چون آغاز ماه رمضان و روز عید فطر و نیز عید قربان پدید آید و کشورهای اسلامی، روزة ماه رمضان را با اختلاف آغاز و به پایان رسانند. این اختلاف گاه چنان بوده است که سر و صداهایی بر پا کرده و بحثهایی را نیز برانگیخته است.
در زمان نبی گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز مسلمانان با هم اختلاف نظر داشتند و با رجوع به حضرت اختلاف بین آنان بر طرف می‌گشت؛ اما پس از آن حضرت چنین مرجع مورد اتفاقی وجود نداشت؛ بلكه در زمان خلفای راشدین در مسائل مهم، شخص خلیفه با مشورت دیگران و یا بدون مشورت حرف آخر را می‌زد و با گفتار او عملاً اختلاف مرتفع می‌شد. بنابراین، اختلاف در مسائل فقهی موضوع جدیدی نیست و به طور طبیعی این موضوع دربارة استهلال نیز صادق است؛ به گونه ای که شیخ طوسی قدّس سرّه در کتاب «تهذیب»22 نقل کرده است:
در دوران حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام مردم پس از ۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند. امام علیه السلام به جارچیان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و یک روز روزة قضا بگیرند.
امروزه نیز عوامل متعددی موجب اختلاف در باب رؤیت هلال شده است. در میان فقهای شیعه آنچه سبب اختلاف نظر شده، آن است که برخی به وحدت افق اعتقاد دارند و می گویند: چنانچه در یک منطقه از جهان، هلال ماه رؤیت شود، برای تمام مناطق معتبر است و آغاز ماه رمضان به حساب می آید؛ اما بنا به دیدگاهی که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافیایی را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد یا هم افق و غیر هم افق تقسیم می کند، در صورت رؤیت هلال در هر منطقه ای، این رؤیت تنها برای مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود.
علاوه بر این، عده ای از فقها رؤیت هلال با چشم غیرمسلح را برای اثبات رؤیت لازم می دانند و رؤیت هلال با چشم مسلح را معتبر نمی شمارند. همین امر نیز یکی از عوامل اختلاف در بحث آغاز، رمضان و هلال عید فطر شده است.
این اختلاف میان علمای عامه نیز وجود دارد. حنفیها، مالكیها و حنبلیها قائل به ثبوت رؤیت هلال برای تمام نقاط عالم در صورت رؤیت در یك نقطه هستند و شافعیها معتقدند اگر رأی فقها مختلف باشد، رؤیت هر ناحیه برای همان ناحیه حجت است.23

اختلاف نظر فقها در آغاز ماه های قمری
با وجود اتفاق نظر بین فقهای اسلام در اینکه اول ماه با رؤیت هلال اثبات می شود و ماه قمری 29 و یا 30 روزه است، نه کم تر و نه بیش تر؛ اما در فروع و جزئیات مسائل اختلافاتی وجود دارد که به تعدادی از آنها اشاره می شود:

1. آیا رؤیت با چشم مسلح (دوربین و تلسکوپ) در حالی که همان هلال با چشم غیر مسلح رؤیت نمی شود، اول ماه را ثابت می کند؟
جواب: پاسخ حضرات آیات بهجت، خامنه ای، فاضل، اردبیلی و نوری همدانی این است كه: «بله» و این در حالی است كه آیت‌الله خویی چشم غیر مسلح را شرط اثبات رؤیت هلال دانسته و نظر فلكیون و منجمین و نیز رؤیت با چشم مسلح را معتبر‌ نمی‌دانند؛ البته آیات عظام سیستانی و لطف‌ الله صافی نیز معتقد به این نظر هستند.24

2. آیا باید عملاً رؤیت هلال صورت بگیرد یا محاسبات نجومی که رؤیت پذیری یا عدم رؤیت را در صورت صاف بودن هوا پیش بینی می کنند، برای اثبات اول ماه کافی است؟
جواب: پاسخ مراجع به این سؤال تا حد زیادی شبیه یكدیگر است: امام خمینیR در پاسخ فرموده‌اند: نه؛ ولی اگر انسان از گفتة آنها به یقین برسد، باید به آن عمل كند.25
حضرات آیات: خویی، بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، مکارم و وحید نیز معتقدند: نه؛ ولی اگر انسان از گفتة آنها به یقین یا اطمینان برسد، باید به آن عمل كند.26
آیت الله گلپایگانی27 در این باره فتوا داده است: نه؛ ولی اگر انسان از گفتة آنها به یقین یا اطمینانی كه در نظر عرف علم محسوب شود برسد، باید به آن عمل كند. همچنین آیت‌الله زنجانی فرموده است: نه؛ ولی اگر انسان از گفتة آنها به یقین یا اطمینان برای خود انسان یا نوع مردم برسد، باید به آن عمل كند.28

3. اگر در محل سکونت خود نتوانستیم هلال را ببینیم و در جای دیگری از دنیا شاهدانی بر رؤیت هلال داشتیم، آیا با شهادت آنها اول ماه ثابت می شود؟
امام خمینی قدّس سرّه : اگر در شهری اول ماه اثبات شود، برای مردم شهر دیگر فایده ای ندارد، مگر آنکه دو شهر با هم نزدیك باشند یا انسان بداند كه افق آنها یكی است.29
حضرات آیات: اراكی، زنجانی و مكارم اضافه بر این نظر امام فرموده اند: یا شهری كه ماه در آن دیده شده، در شرق آن شهر باشد.3030
آیت‌الله خامنه‌ای: اگر در شهری اول ماه اثبات شود، برای مردم شهر دیگر فایده‌ای ندارد، مگر آن دو شهر با هم نزدیك باشند یا انسان بداند كه افق آنها یكی است، یا در شهری كه در شرق آن شهر واقع شده‌ هلال دیده شود؛ ولی اگر اختلاف در بین شهرها به مقداری باشد كه با فرض رؤیت هلال در یكی هلال در دیگری قابل رؤیت نباشد، كفایت نمی‌كند.31
آیت‌الله گلپایگانی: اگر در شهری اول ماه اثبات شود، برای مردم شهر دیگر فایده‌ای ندارد، مگر آن دو شهر با هم نزدیك باشند یا انسان بداند كه افق آنها یكی است، یا در شهری كه دیده شده آفتاب زودتر از ظهر خودش غروب كند.32
آیت‌الله بهجت: اگر در شهری ماه دیده شد، در صورتی برای ساكنین شهر دیگر مفید است كه یقین یا اطمینان بكنند اگر در آسمان یا زمین مانعی نبود، در آنجا هم دیده می‌شد، چه در شرق باشد یا در غرب؛ ولی اگر به این مطلب یقین نداشته باشند، نمی‌توانند به دیدن ماه در شهر دیگر اكتفا كنند.33
آیت‌الله سیستانی: اگر در شهر اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر كه در افق با او متحدند، اول ماه نیز ثابت می‌شود و مقصود در اتفاق افق در اینجا آن است كه اگر در شهر اول ماه دیده شد، در شهر دوم اگر مانعی مانند ابر نباشد، دیده می‌شود و این در موردی محقق می‌شود كه شهر دوم اگر غرب شهر اول باشد، در خط عرض نزدیك به آن باشد و اگر در شرق آن است، در صورتی ثابت می شود كه وحدت افق معلوم باشد، هر چند از این جهت كه زمان ماندن ماه در افق شهر اول بیش از شهر دوم باشد.34
آیت الله اردبیلی: اگر در شهرى اوّل ماه ثابت شود، براى مردم شهر دیگر فایده ندارد، مگر آنكه آن دو شهر به هم نزدیك باشند یا انسان بداند كه افق آنها یكى است.35
حضرات آیات: خویی، تبریزی و فاضل: اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر، چه دور باشند، چه نزدیك، چه در افق متحد باشند یا نه، نیز ثابت می‌شود، در صورتی كه در شب مشترك باشند، ولو اینكه اول شب یكی آخر شب دیگری باشد.36
آیت الله وحید خراسانی: شهرهایی كه بیش تر طول شب با هم مشترك باشند، هم افق هستند.37
آیت الله نوری همدانی: همین قدر كه در شب بودن آن شهر (مثل مكه و كراچی، یا لندن و كابل، نه مثل تهران و واشنگتن) اشتراك داشته باشند، ثابت می‌شود.38

آدرس ها پایان چند استفتائ از مقام معظم رهبری




نوع مطلب :
برچسب ها : روش استهلال،
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :