... فرادیس (بـــوستــان دین شناسی) FARADIS
پرهیزگار باش که دادار آسمان/ فردوس جای مردم پرهیزگار کرد
درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : سید محمد موسوی
مطالب اخیر
نظرسنجی
ما را از نظر خود محروم نفر مایید








برچسبها

مضامین زیارت اربعین

در حدیث معروف امام حسن عسكری(ع) «زیارت اربعین»، یكی از پنج علامت مؤمن شمرده شده است؛ چه بر سر تربت و مزار سیدالشهدا خوانده شود و چه از راه دور؛ بنابر آنچه به دست ما رسیده است. مهم، توجه به مفاهیم مطرح شده در این زیارت است. پیش از پرداختن به مضامین بلند این زیارت شریف، لازم است اشارهای به سند آن كنیم.

متن زیارت اربعین را حضرت صادق(ع) به صفوان بن مهران (معروف به صفوان جمّال) آموخته است و فرموده كه این زیارتنامه را هنگامی كه آفتاب روز اربعین برآمد و روز بلند شد، بخواند. این توصیه، اهمیّت این زیارت مأثور را می‌رساند.

حدیث را سید بن طاووس با سند خویش از صفوان روایت می‌كند. متن زیارت، در «اقبال الاعمال» سید بن طاووس، «المزار الكبیر» محمد بن جعفر مشهدی، «المصباح» كفعمی و «مصباح المتهجد» شیخ طوسی آمده است. علامه مجلسی هم در جلد ۹۸ بحارالانوار، به نقل از تهذیب شیخ طوسی آن را نقل كرده است. گرچه در بعضی كلمات، تفاوتهای جزئی میان نقل‌ها دیده می‌شود، ولی كلیت آن ثابت و یكسان و معتبر می‌باشد.

بنابراین شایسته است كه در متن و محتوای «زیارت اربعین»، دقت و تدبّر شود، تا زائران و محبان سیدالشهدا از معارف ناب و مفاهیم بلند آن مستفیض شوند. محورهای عمده این زیارتنامه را می‌توان چنین برشمرد:

۱. ترسیم سیمای امام حسین(ع)
زیارت اربعین، همچون بسیاری از زیارتنامه های دیگر با «سلام» آغاز می‌شود كه نشانه تولاّی شیعی نسبت به اولیای دین است و مخاطب این سلام، با اوصاف و القابی یاد می‌شود كه هر كدام، بُعدی از ابعاد شخصیت سیدالشهدا را نشان می‌دهد. از آن حضرت، با عناوینی همچون ولیّ خدا، حبیب خدا، خلیل خدا، برگزیده خدا، شهید مظلوم، گرفتار رنج‌ها و مصیبت‌ها و كشته اشك‌ها یاد می‌شود: «... السلام علی اسیر الكُرُبات و قتیل العَبَرات...».
پس از بیان این اوصاف و مقامات، زائر در پیشگاه خدا شهادت می‌دهد كه آن امام شهید، ولیّ خدا و فرزند ولیّ خدا و صفیّ پروردگار و فرزند صفیّ خداست، تا این گواهی، عمق ایمان و باور زائر را نشان دهد و این اعتقادات را در جان او بنشاند.

۲. ویژگیهای امام حسین(ع)
در فراز بعد، به برخی از اوصاف ویژه و كرامت‌ها و ارجمندیهای آن امام شهید اشاره شده است. از جمله اینكه:
آن حضرت، به كرامت الهی در سایه شهادت، نائل آمده است؛
آن حضرت، از سعادت ویژهای كه عنایت الهی است برخوردار است؛
طینت و سرشت او و ولادتش، پاك و پاكیزه و دور از هر آلودگی است؛
او یكی از سروران و یكی از رهبران و یكی از مدافعان حق و دین است؛
او، میراثدار خط انبیا و حجّت الهی بر همه بندگان خداست.

۳. فلسفه قیام عاشورا
درباره نهضت عاشورا تحلیل های گوناگونی ارائه می‌شود و اهداف مختلفی برای آن قیام خونین بیان شده است. آنچه در این زیارتنامه مطرح است، «هدف هدایت و نجات و بیداری امّت» است. آن حضرت در دعوت مردم به راه خدا و سنّت پیامبر(ص) و احكام قرآن چنان عمل كرد كه راه عذر و بهانه را بر همه بست و اتمام حجّت نمود: «فَاَعْذَرَ فىِ الدُّعآءِ، وَمَنَحَ النُّصْحَ».
گاهی بیداری جامعه و شكستن جوّ خفقان و مبارزه با بدعت‌ها و انحراف‌ها، «خون» می‌طلبد. امام، خون قلب خویش را در راه خدا نثار كرد: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فیك»، با این هدف كه مردم را از جهالت و گمراهی درآورد و فضای حیرت و سرگشتگی را بشكند و تكلیف بندگان خدا را روشن كند: «لِیسْتَنْقِذَ عِبادَك مِنَ الْجَهالَةِ وَحَیرَةِ الضَّلالَةِ». درباره عبرتهای عاشورا و جهل و بی بصیرتی مردم بسیار سخن می‌توان گفت. وضع جامعه به گونه ای شده بود كه تنها خون مطهّر فرزند رسول خدا(ص) می‌توانست انقلابی ایجاد كند و زلزله ای در اركانِ حكومت اموی كه بر پایه جهل مردم استوار بود، بیافكند.

۴. شناخت چهره مخالفان
چه كسانی، با چه ویژگی هایی و با چه اهدافی به جنگ با امام حسین(ع) آمدند و دست به آن جنایت عظیم زدند؟ هدفشان چه بود كه جز با كشتن ثارالله به آن نمی‌رسیدند؟ در فراز بعدی، ویژگی های گروههای ائتلافی بر ضدّ ولیّ خدا را ـ كه در حقیقت بروز بغض و كینه های دیرینشان از صدر اسلام بود ـ ترسیم می‌كند:
ـ فریب خوردگان دنیا: «غَرَّتْهُ الدُّنْیا»؛
ـ فروختن آخرت به بهای ناچیز دنیا: «وَشَرى‏ آخِرَتَهُ»؛
ـ هواپرستی: «وَتَرَدّى‏ فى‏ هَواهُ»؛
ـ به خشم آوردن خدا و پیامبر و امام؛
ـ پیروی از منافقان و تفرقهافكنان و گنهكاران.

۵. جهاد تا شهادت
جهاد در راه خدا، همراه با صبر بر ادای تكلیف و اخلاص در مبارزه و ادامه جهاد تا مرز شهادت و حتّی پس از شهادت، یعنی اسارتِ آزادیبخش آل الله، تضمین كننده حیات و بقای دین و خنثی كننده توطئه امویان ضد اسلام بود: «فَجاهَدَهُمْ فیك صابِراً مُحْتَسِباً، حَتّى‏ سُفِك فى‏ طاعَتِك دَمُهُ، وَاسْتُبیحَ حَریمُهُ».
احیای دین و مبارزه با بدعت های ضد اسلامی، قربانی و فدایی می‌خواهد. آنكه گام در این راه می‌نهد، هم باید اهل جهاد باشد، هم صبر و مقاومت، هم اخلاص، هم آمادگی برای فدا كردن خون و تحمّل هتك حرمت‌ها نسبت به خودش و خانوادهاش. امام، عزیز خدا و رسول خدا۹ بود، امّا در صحرایی سوزان به محاصره آن نامردان گرفتار شد. تشنگی خود و فرزندان و یارانش، عریان كردن پیكر پاكش، بریدن سرش، بر نیزه كردن سر مطهرش، آتش زدن خیمه‌ها، اسب تاختن بر جسد مطهّرش، غارت خیام، به اسیری گرفتن اهل بیت(ع) و... همه در راه خدا بود و آن حضرت، با گفتن «الهی رضیً بقضائك» خود را برای همه این مصائب آماده ساخته بود.

۶. لعن و تبرّی از دشمنان
در بسیاری از زیارتنامه‌ها، در كنار سلام به عنوان موالات و همسویی، «لعن» دشمنان هم دیده می‌شود كه نشانه تبرّی از ظالمان و دشمنان اهلبیت(ع) است. هم لعن زائر بر قاتلان و كافران و هم درخواست لعن الهی بر آنان كه نمونه اش در این زیارت وارد شده است: «اَللّهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبیلاً».
درخواست لعنت و عذاب خدا بر جنایتكاران عاشورا، روح معادات و تبرّی را می‌رساند و زائر را در خطّ دشمنی با دشمنان خدا و پیامبر(ص)، ثابت قدم‌تر می‌سازد.

۷. پیوند امام با خطّ رسالت
وقتی در زیارت امام حسین(ع)، پیامبر و امیرمؤمنان و خاندان نبوت و عصمت(ع) را می‌خوانیم، تأكیدی بر ارتباط آن شهید با این خاندان رفیع و نورانی است. در زیارت دیگر نیز چنین است كه بر امام حسین(ع) به عنوان فرزند پیامبر، فرزند فاطمه(س)، فرزند امیر مؤمنان(ع)، وارث انبیا:، امین خدا، فرزند امین خدا، فرزند وصیّ خدا، فرزند وصیّ پیامبر سلام می‌دهیم تا این پیوند را آشكار و علنی سازیم و این نكته، خنثی كننده توطئه دشمنان است كه می‌كوشند شهدای كربلا را جدا از دودمان نبوت و آل الله معرّفی كنند.

۸. حیات سعادتمندانه
از سخنان امام حسین(ع) است كه فرمود: «موتٌ فی عزٍّ خیراًً من حیاةٍ فی ذلّ»؛ مرگ عزتمندانه بهتر از زندگی ذلیلانه است.
در فراز دیگری از زیارت، از آن امام شهید به عنوان كسی یاد می‌شود كه زندگیاش سعادتمندانه «عِشتَ سَعیدا» و مرگش ستوده و خدا پسند «مَضیْتَ حمیداً» و شهادتش مظلومانه «مظلوماً شهیداً» بود.
خداوند هم وعده نصرت و عزت و حیات ابدی به كشتگان راه خدا و مجاهدان راه حق و هم وعده نابودی مستكبران و كیفر ظالمان را داده است؛ چه به سرعت و چه در زمانی طولانی؛ چه در دنیا و چه در آخرت. این است كه زائر، بر حتمی بودن وعده های الهی در این موارد تأكید می‌كند: «وَاَشْهَدُ اَنَّ اللهَ مُنْجِزٌ ما وَعَدَك، وَمُهْلِك مَنْ خَذَلَك».

۹. بیزاری از همفكران اهل ظلم
در فرهنگ دینی، هم جنایتكاران و ظالمان مطرود و ملعونند و هم كسانی كه هرچند در ظاهر ساكت بوده اند و با جنایتكاران همكاری نداشته اند، ولی در دل و باطن به كار آنان راضی بوده اند، شریك جرم اند. این حقیقت، در زیارت های متعددی (از جمله زیارت عاشورا) آمده است. در اینجا هم لعنت خدا بر كسانی است كه امام را كشتند و به او ظلم كردند و بر جماعتی است كه این واقعه را شنیدند، ولی به آن راضی و خشنود بودند. ساكتان در برابر فتنه و رضایت دهندگان قبلی به عمل دشمنان خدا و رسول(ص)، با آنان همسو و هم سرنوشت شمرده می‌شوند: «وَلَعَنَ اللهُ اُمَّةً سَمِعَتْ بِذلِك فَرَضِیتْ بِهِ».
از این رو، شیعه زائر، موضع خود را شفاف و روشن بیان می‌كند و خود را در خطّ اولیای خدا و در مقابل دشمنان خدا و اهلبیت اعلام می‌دارد و خدا را هم بر این موالات و معادات، گواه می‌گیرد: «اَللّهُمَّ اِنّى‏ اُشْهِدُك اَنّى‏ وَلِىٌّ لِمَنْ والاهُ، وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُ».
و سرانجام این پیروی از خاندان عصمت و ولایت پذیری از آنان، آمادگی برای بذل جان خود و پدر و مادر و عزیزانش در راه آنان است: «بِاَبى‏ اَنْتَ وَاُمّى‏ یا بْنَ‏ رَسُولِ اللهِ».

۱۰. باز هم تأكید بر دودمان پاك
«اَشْهَدُ اَنَّك كنْتَ نُوراً فىِ‏الْأَصْلابِ الشَّامِخَةِ»
این فراز، گواهی بر دودمان پاك پیامبر(ص)، طهارت و شرافت نسبت اهلبیت، دوری از آلودگی های اعتقادی و اخلاقیِ دوران جاهلیّت است. آیه تطهیر در قرآن (احزاب/۳۳) بر طهارت كامل و عصمت اهلبیت پیامبر(ص) گواهی می‌دهد. بحث از نیاكان پاك و موحّد ائمّه اطهار و تبار‌شناسی توحیدی این خاندان، نكته دیگری است كه در این زیارت بر آن تأكید شده است.

۱۱. جایگاه والای امامت و ائمّه(ع)
نقشی كه امامان شیعه، از جمله سیدالشهدا(ع) در جامعه اسلامی داشته اند، نقش هدایت، رعایت، اعانت و حفاظت از آیین و اهل ایمان بوده است. این خاندان، هم تكیه گاه مسلمانان، هم ستونِ اسلام و هم پناهگاه شیعه بودند. امام در این فقره از زیارت، یكی از دعائم دین، اركان مسلمین و معقِل مؤمنین به شمار آمده و با اوصافی چون: بَرّ، تقیّ، رضیّ، زكیّ، هادی و مهدی معرفی شده است، كه همه امامان چنین بوده اند؛ افزون بر اینكه امام حسین(ع) پدر بقیه امامان بعدی است. این از ویژگی های آن حضرت در روایات بیان شده كه ائمه، از نسل اویند. این ویژگی‌ها، به خصوص حجّت بودنشان «والحجّة علی اهل الدّنیا» جایگاه رفیع آنان را در منظومه فكری و عملی و اجتماعی و سیاسی امت پیامبر(ص) نشان می‌دهد و تبعیت از این نشانه های هدایت را ضامن درستی راه و رسیدن به مقصد می‌داند.

۱۲. ایمان، تسلیم، تبعیّت
این سه عنصر، عوامل اصلی هدایت و سعادت در خطّ ائمه(ع) است. ما شیعیان، به امامت آنان ایمان داریم «مؤمن بكم» و رجعت آنان در آخرالزّمان را باور كرد‌ه ایم «وَبِاِیابِكمْ مُوقِنٌ» و با همه آیین‌ها و سنت های دینی آن را ابراز می‌كنیم و تسلیم و محض و تبعیت كامل نسبت به آنان داریم؛ چه در مرحله قبلی، چه در مرحله عملی: «وَقَلْبى‏ لِقَلْبِكمْ سِلْمٌ، وَاَمْرى‏ لِأَمْرِكمْ مُتَّبِعٌ». این ایمان و تسلیم و تبعیّت، عنصر دیگری را می‌طلبد به نام «نصرت». همانگونه كه یاران امام حسین(ع) در كربلا به او ایمان داشتند و تسلیم فرمان و تابع حركت امام بودند و با همه توان از آن حضرت دفاع كردند تا به فیض شهادت رسیدند، زائر حسینی در اربعین هم، همین مراتب و مراحل را ابراز می‌دارد و همه توان و امكانات خویش را در راه ائمه: قرار می‌دهد، تا خداوند اذن دهد و دولت كریمه اهل بیت، با رهبری حضرت ولیّ عصر (عج) شكل گیرد: «وَنُصْرَتى‏ لَكمْ مُعَدَّةٌ، حَتّى‏ یاْذَنَ اللهُ لَكمْ».
اینكه امروز یاری ما به این خاندان چگونه می‌تواند باشد، جای تأمل و سخن بسیار دارد. كدام عمل، در راستای مواضع ائمّه به شمار می‌آید؟ امكانات قابل عرضه ما برای «نصرت» چیست؟ زیرا فقط با شعار «گوش به فرمان توییم» مشكلی حلّ نمی‌شود.

۱۳. اعلام مَواضع
در زیارت جامعه كبیره، زیارت عاشورا و زیارت های دیگر، از جمله در همین زیارت اربعین، این تعبیر دیده می‌شود: «فَمَعَكمْ مَعَكمْ لامَعَ عَدُوِّكمْ»؛ این یعنی داشتن موضع، اعلام موضع، پایداری بر سر موضع، همسو نشدن با دشمنان و حمایت از خطّ ائمّه(ع).
این «معیّت» و همراهی با أئمّه چگونه است؟ اگر امامان در عصر ما حضور داشتند، در جناح بندی های سیاسی در كدام جهت بودند؟ در مسائل بین المللی چه موضعی داشتند؟ با استكبار جهانی و صهیونیسم بین الملل و گروههای تكفیری و حكومت های مزدور بیگانه و حاكمان وابسته به استكبار چه برخوردی داشتند و نسبت به مسائلی همچون فلسطین چه موضعی می‌گرفتند؟ شناخت ما از ائمّه، موضع آنان را به ما نشان می‌دهد.
خطّ ائمّه، امروز هم جلوه‌ها و نمادهایی دارد؛ همچنان كه خطّ دشمنانشان نیز، در اشكال گوناگون ظهور و بروز دارد. این فراز زیارت، باز هم تأكیدی بر تولّی و تبرّی است.

۱۴. درود پایانی
پایان بخش زیارت، این فراز است: «صَلَواتُ اللهِ عَلَیكمْ، وَعلى‏ اَرْواحِكمْ‏ وَاَجْسادِكمْ، وَشاهِدِكمْ وَغآئِبِكمْ، وَظاهِرِكمْ وَباطِنِكمْ، آمینَ رَبَ‏الْعالَمینَ».
در این فراز، اوّلاً در احترام و بزرگداشت آنان، «صلوات خدا» را بر آنان خواستار شد‌ه ایم، كه بر‌تر از درودهای ما بندگان است. ثانیاً درودهای الهی را نسبت به همه آنان و همه جوانب حیاتشان خواستار شد‌ه ایم؛ چه بر روح و جانشان، چه بر پیكرهای مطهرشان، چه بر آنان كه هستند یا نیستند، چه ظاهر و چه باطن، كه شامل امامان معصوم شهید(ع) نیز می‌شود كه آمده اند و رفته اند، هم بر امام عصر كه هم «ظاهر» است (هرچند از دید ما غایب است) و هم «شاهد» است. (هرچند ما او را نمی‌بینیم).

نتیجه گیری
زیارت اربعین، نوعی «تجدید میثاق» با امام حسین(ع) و اهلبیت و امامان معصوم(ع) است. ابراز وفاداری نسبت به آنان و راه و مرامشان، ابراز عداوت و برائت نسبت به قاتلان و دشمنان آنان، تولّی و تبرّی، اعلام آمادگی برای جانفشانی در راه مقدّس آنان، بیان مواضع و همبستگی با خطّ نورانی اهلبیت پیامبر، تبعیّت و تسلیم و نصرت، شناخت چهره های حق و باطل و رهبران «نور» و «نار» و مسئله جهاد و شهادت و خطّ ایثارگری در راه مكتب و عقیده، كه دستاورد شناخت فلسفه عاشورا و قیام حسینی است.
این سرفصل‌ها در زیارت اربعین بازگویی می‌شود و زائر حسینی این باور‌ها را از دل بر زبان جاری می‌كند، تا زمینه رسوخ قلبی و نمود اجتماعی آن فراهم آید.
توفیق الهی نصیبمان باد تا در اربعین حسینی، آن امام شهید را با این زیارتنامه زیبا و پرمعنا كه آموزه حضرت صادق(ع) به شیعه است، در كنار حرم باصفایش زیارت و عرض ادب كنیم؛ آمین.

جواد محدثی





نوع مطلب : حدیث، تاریخ اسلام، پرسش و پاسخ، 
برچسب ها : مضامین زیارت اربعین،
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :