آشنایی با منابع دست اول شیعه (14)

 عبدالکریم پاک ‏نیا تبریزی

کتاب شریف : «ارشاد القلوب الی الصواب»

«ارشاد القلوب»، یکی از منابع معتبر شیعه، بهترین اثر در زمینه موعظه، خطابه، تبلیغ و خودسازی معنوی است، مؤلف آن «حسن بن ابی الحسن دیلمی» واعظ، محدث و عارف برجسته قرن هشتم هجری و استادِ «ابن فهد حلی» و شاگرد «شهید اول» می باشد كه این اثر ماندگار را در دو جلد تدوین كرده است.

جلد اوّل آن شامل 54 مجلس در نصایح و مواعظ از آیات قرآن و اخبار پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان علیهم السلام در اخلاقیات و ترغیب به صفات پسندیده، زهد و پارسایی و پرهیز از صفات ناپسند و دوری از دنیاپرستی است، و جلد دوّم آن در شأن و مقام حضرت علی علیه السلام، جنگهای آن حضرت، فضائل، مناقب، شرح غزوات، مكارم اخلاقی، حل مشكلات علمی، مباحثات و مناظرات حضرت با علمای ادیان و بطور كلی شرح مقامات ائمه اطهار علیهم السلام و فضل شیعیان اهل بیت علیهم السلام و دوستانِ ذریه پیامبر صلی الله علیه وآله می باشد؛ البته جلد اول این كتاب شریف، به لحاظ تأثیر گذاری فراوان در قلوب، بارها به تنهایی تجدید چاپ شده است.

در این كتاب روایاتی در علامات مؤمنین و اهل بهشت آمده است كه به عنوان نمونه به یکی از آنها اشاره می شود:

عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام قَالَ: لِاَهْلِ الْجَنَّةِ اَرْبَعُ عَلَامَاتٍ؛ وَجْهٌ مُنْبَسِطٌ وَ لِسَانٌ فَصِیحٌ لَطِیفٌ وَ قَلْبٌ رَحِیمٌ وَ یدٌ مُعْطِیةٌ. وَ عَنْهُ علیه السلام یقُولُ الْمُؤْمِنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ أَنْ یمُرَّ بِهِ أَرْبَعُونَ یوْماً لَا یمَحِّصُهُ اللَّهُ فِیهِ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ إِنَّ الْخَدْشَ وَ الْعَثْرَةَ وَ انْقِطَاعَ الشَّسْعِ وَ اخْتِلَاجَ الْعَینِ وَ أَشْبَاهَ ذَلِكَ لَیمَحَّصُ بِهِ وَلِینَا وَ أَنْ یغْتَمَّ لَا یدْرِی مَا وَجْهُهُ فَأَمَّا الْحُمَّى فَإِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قَالَ حُمَّى لَیلَةٍ كَفَّارَةُ سَنَةٍ؛ 1 از حضرت صادق علیه السلام روایت است كه: علامت اهل بهشت چهار چیز است: چهره ای گشاده، زبانی گویا و لطیف، قلبی مهربان، و دستی بخشنده. و فرمود: مؤمن نزد خدا گرامی تر از این است كه چهل روز بر او بگذرد و در اثنای آن از گناه پاك نگردد و به تحقیق که خراش بر بدن و لغزیدن پا و یا پاره شدن بندکفش و پریدن بدون اختیار پلکها و نظایر اینها سبب پاک و خالص شدن دوستدار ما می شود و یا اینکه به سبب غمی باشد كه جهت رسیدن آن را نداند و از پدرم شنیدم كه او از پدرانش و از رسول خدا صلی الله علیه وآله نقل كرده اند كه فرمود: تب یك شب كفاره گناهان یك سال است.»

این منبع اخلاقی و تربیتی مورد اعتماد دانشمندان شیعه، از همان دوران تألیف مورد توجه و استقبال تمام اقشار، به ویژه علما و دانشمندان قرار گرفته است.

ستایش علامه مجلسی

علامه مجلسی در مورد این كتاب و جایگاه والای آن می نویسد: «كتاب (ارشاد القلوب) كتابی است لطیف، مشتمل بر اخباری متین و شگفت انگیز! البته ما در بحار از دو كتاب دیگر مؤلف (اعلام الدین و غرر الاخبار) كم تر حدیث نقل كردیم؛ زیرا بیش تر اخبار این دو كتاب، در كتب دیگری كه از حیث وثاقت بالاترند، وجود داشت. گرچه از تمام اینها و اعتماد اكابر و بزرگان به این دو كتاب جلالت مؤلف به ثبوت می رسد.» 2

نظر اندیشور برجسته «سید علی خان مدنی»

كتابشناس برجسته جهان تشیع، علامه آقا بزرگ تهرانی می نویسد: «كتاب ارشاد القلوب كتاب ارزشمندی است و عالم بزرگ، سید علی خان مدنی، شارح صحیفه سجّادیه، این كتاب را این چنین ستوده است:

هذا كتاب فی معانیه حسن            للدّیلمی ابی محمّد حسن

اشهی الی المضنی العلیل من الشّفا   والذّ للعینین من غمض الوسن

این كتابی است كه دارای محتوای زیبا و شیوا است و از تألیفات ابو محمد حسن دیلمی است. به وسیله این نسخه معنوی، شفای بیمار بینوا را می طلبم، و این كتاب را نسخه شفابخش برای او می دانم، كه برای چشمها لذّتبخش تر از خواب شیرین است:

اذا ضلّت قلوب عن هداها  فلم تدر العقاب من الثّواب

فارشدها جزاك الله خیرا    بارشاد القلوب الی الصّواب

هر گاه قلبها راههای هدایت را گم كردند، و عوامل كیفر و پاداش را نشناختند، تو آن قلبهای گمراه را به وسیله كتاب ارشاد القلوب، به راه درست و مستقیم، راهنمایی كن، خدا به تو جزای خیر دهد.» 3

«كتاب (ارشاد القلوب) كتابی است لطیف، مشتمل بر اخباری متین و شگفت انگیز! البته ما در بحار از دو كتاب دیگر مؤلف (اعلام الدین و غرر الاخبار) كم تر حدیث نقل كردیم؛ زیرا بیش تر اخبار این دو كتاب، در كتب دیگری كه از حیث وثاقت بالاترند، وجود داشت.

ترتیب كتاب

دیلمی در مقدمه كتاب می نویسد: «أما بعد، فإنّه لما استولی سلطان الشهوة والغضب علی الآدمیین ومحبّة كل منهم لنفسه واشتغاله عن آخرته ورمسه عملت هذا الكتاب وسمیته بإرشاد القلوب إلی الصواب، المنجی من عمل به ألیم العقاب؛ چون احساس كردم سلطان شهوت و غضب بر مردم تسلط یافته و مردم مشغول به خود شده اند و آخرت را فراموش كرده اند، این كتاب را تألیف كردم و آن را «إرشاد القلوب إلی الصواب» نامیدم تا هر كس به آن عمل كند، از عذاب ألیم الهی در امان بماند.» 4

مؤلفِ ارشاد القلوب، در كتاب خود سند روایات را حذف كرده و حدیث را مستقیماً از پیامبر و ائمه نقل می كند و شهرت روایی را دلیل این كار خود ذكر می كند. با این حال كسی با این روایات محذوف السند معامله مرسله نكرده است و تمام روایات آن را مسنده می دانند؛ چنانكه در كتب روایی دیگر مشابه آنها با سند كامل یافت می شود. از اینجا معلوم می شود كه هدف دیلمی تألیف كتاب مستند روایی نبوده است؛ بلكه صرفاً قصد بیدار كردن خفتگان و غفلت زدگان را بوسیله مواعظ قرآن و معصومین علیهم السلام داشته است. عناوین بابها به گونه ای تنظیم شده است كه بیش ترین اثر گذاری را در روح و جان خواننده كتاب می گذارد.

موضوعات مهم كتاب

مؤلف در جلد اول، ابتدا بحث موعظه، سپس ذم دنیا و دنیا گرایی و امراض قلبی و رذائل اخلاقی و عملی را مطرح نموده، و پس از آن بحث توبه، خوف، رجاء و صفات حسنه از قبیل شكر، رضا و یقین و... را به تفصیل بیان كرده است. همچنین در لابلای فصول كتاب، بحثهایی با عنوان «مواعظ» یا «احادیثی از امام علیه السلام» و «احادیث منتخبه» آورده است، كه بوسیله آنها مؤمنین زنگارهای دل را صیقل داده و خانه تكانی كاملی از غبارهای غفلت انجام می دهند.

دیلمی كه خود اهل سیر و سلوك و عمل به گفته ها بوده، كلامی گیرا و نفَسی گرم داشت، به طوری كه بدون شك، مطالعه كننده كتاب تحت تأثیر مواعظ آن قرار می گیرد.

در جلد دوم كتاب كه در اكثر چاپها با جلد اول در یك مجلد است، بحثی مبسوط در فضائل و مناقب علی علیه السلام عنوان شده است. عناوین مهم جلد دوم عبارتند از:

- شخصیت حضرت علی علیه السلام از دیدگاه پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله

- فضایل علی علیه السلام پس از تولّد

- فضایل پس از شهادت

ترجمه های فارسی

كتاب ارشاد القلوب دیلمی به فارسی نیز ترجمه شده است که عبارتند از:

- ترجمه رضایی؛ كه توسط سید عبد الحسین رضائی در دو جلد انجام پذیرفته و توسط نشر اسلامیه منتشر شده است.

- ترجمه طباطبایی؛ كه توسط سید عباس طباطبایی در یك جلد انجام پذیرفته و توسط نشر جامعه مدرسین در قم منتشر شده است.

- ترجمه مسترحمی؛ كه توسط سید هدایت الله مسترحمی در دو جلد انجام پذیرفته و توسط نشر مصطفوی در تهران منتشر شده است.

- ترجمه سلگی؛ كه توسط علی سلگی نهاوندی و با مقدمه آقای محمّد محمّدی اشتهاردی، در دو جلد انجام پذیرفته و توسط نشر ناصر در قم منتشر شده است.

آشنایی اجمالی با مؤلف

تاریخ ولادت ابو محمد حسن بن ابی الحسن دیلمی دقیقاً مشخص نیست، و در تاریخ دقیق سال تولد وی اختلاف فراوانی مطرح است، به طوری كه بعضی او را از علمای قرن پنجم دانسته اند و بعضی تا قرن نهم را ذكر كرده اند؛ اما با توجه به برخی از قراین 5، او از علمای قرن هشتم هجری است و در عصر شهید اوّل و فخر المحقّقین می زیسته.

مقام علمی

با نگاهی اجمالی به كلمات بزرگان پیرامون دیلمی، صفاتی همچون: عارف، عالم، محدث، كامل، وجه من كبار اصحابنا فی الفقه و الحدیث و العرفان و المغازی و السیر و... را در وصف او می بینم.

از این عبارات معلوم می شود كه وی عالمی خبیر، محدثی بصیر، واعظی شهیر و زاهدی وارسته بوده و از بزرگان علم حدیث و فقه است، و به اقتضای منبر، وعظ و خطابه در تاریخ و سیره نیز اطلاعات وسیعی داشته.

شیخ زاهد و عارف، ابو العباس احمد بن فهد حلّی (م. 801. هـ) در كتاب معروف خود «عدة الداعی» از ایشان نقل حدیث كرده است. 6

همچنین مؤلف در مورد اساتید خود، ضمن اجازه حدیثی كه بنام شیخ محمّد گیلانی در پشت كتاب «فقیه من لا یحضره الفقیه» نوشته است، چنین تذكر می دهد كه نزد پدر بزرگوارش «ابو الحسن محمّد بن علی بن عبد الله بن الحسن دیلمی» به تحصیل كمالات علمی پرداخته و از شیخ بزرگوار شهید اول (م. 786. هـ) اجازه روایت داشته و طریق روایتی هم به فخر المحقّقین، فرزند علامه حلّی (م. 771. هـ) دارد. 7

از حیث اعتماد و وثاقت هم همین بس كه علامه مجلسی رحمه الله كتاب شریف «اعلام الدین و ارشاد القلوب» را از آن بزرگوار در «بحار الانوار» نقل كرده است و صاحب «وسائل الشیعه» نیز از كتابهای او بسیار نقل می كند و این به خاطر اعتماد بزرگان به وثاقت، مقام علمی و تقوای آن بزرگ مرد عرصه علم و تقوا است.

به اعتراف جمیع بزرگانی كه نامی از دیلمی برده اند، او از بزرگان اصحاب امامیه در علوم مختلف، خصوصا فقه و حدیث و عرفان است.

عالم بزرگ، ابن فهد حلّی (احمد بن محمد بن فهد حلّی از مراجع و اساتید عصر خود، كه در سال 826 هـ. ق در نجف اشرف رحلت كرد) یكی از شاگردان دیلمی است، كه در كتاب «عدّة الداعی» خود از او نقل روایت می كند. 8

تألیفات دیلمی

او دارای تألیفات بسیار بوده كه بعضی از آنها چاپ شده است. علّامه سید محسن امین رحمه الله در كتاب «اعیان الشیعه»، چهار كتاب از تألیفات او را به این ترتیب ذكر می كند:

الف. ارشاد القلوب الی الصواب: این كتاب معروف ترین كتاب دیلمی است.

ب. غرر الأخبار و درر الآثار: در مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام. این كتاب ظاهراً هنوز چاپ نشده و به صورت خطی در كتابخانه ملی موجود است.

ج. اعلام الدین فی صفات المؤمنین: از كتابهای مهم دیلمی، و شامل مواعظ بلند اخلاقی است و در آن بحثهای كلام، تفسیر، مواعظ، ادعیه، صفات حسنه و رذائل اخلاق و بحثهای متنوع دیگری از كلام معصومین علیهم السلام نقل شده است. این كتاب در 530 صفحه و با تحقیق و مقدمه خوبی به چاپ رسیده است.

د. الأربعون حدیثاً: كتابی است كه چاپ نشده و نسخه آن هم یافت نمی شود. 9

دیلمی از منظر اهل نظر

1. علّامه سید محسن امین رحمه الله

ایشان رحمه الله او را به این عنوان ستوده است: «عالم عارف عامل، محدّث كامل و عالی مقام، حسن بن ابی الحسن دیلمی، از بزرگان اصحاب ما در فقه، حدیث، عرفان و سیره و تاریخ است.» 10

2. شیخ عبّاس قمّی رحمه الله

محدّث قمّی در شأن او می نویسد: «ابو محمّد، عالم عارف، محدّث كامل، وجیه نبیه، صاحب ارشاد القلوب... است.» 11

3. آیت الله العظمی نجفی مرعشی رحمه الله

این محقّق بزرگ، نویسنده «ارشاد القلوب» را این چنین می ستاید: «علّامه مفسّر، فقیه، متبحّر، متكلّم، محدّث، شاعر ادیب، شیخ ابو محمّد، حسن بن ابی الحسن محمد الفقیه بن علی بن عبد الله بن حسن دیلمی.»

ایشان در مورد سیر تحصیلی دیلمی می نویسد: «اساتید اودر وهله اوّل پدر ارجمندش بود، و یكی از اساتید او شهید اوّل می باشد. و جماعتی از دانشمندان و محقّقان دیگر مانند: علّامه بزرگ شیخ محمّد جیلانی، و علّامه زاهد ابن فهد حلّی صاحب كتاب «عدّة الدّاعی» نیز از شاگردان او بوده اند.» 12

وفات

تاریخ وفات دیلمی به طور دقیق، مشخص نیست؛ اما بنابر نقل علامه سید محسن امین رحمه الله وفات او در سال 841 هجری بوده است. 13

پی نوشت:

1) إرشاد القلوب إلی الصواب، ج 1، ص 173، الباب الحادی و الخمسون فی أخبار عن النبی صلی الله علیه وآله والأئمة الأطهار.

2) مقدمه بحار الأنوار، علامه مجلسی، نشر اسلامیه، تهران.

3) الذّریعه، آقا بزرگ الطهرانی، 1403 ق، نشر: دار الأضواء ـ بیروت ـ لبنان، ج 1، ص 517. الكنی و الالقاب، شیخ عباس قمی، نشر: مكتبة الصدر ـ طهران، ج 2، ص 32.

4) إرشاد القلوب إلی الصواب، شیخ حسن دیلمی، ج 1، ص 5، نشر شریف رضی.

5) این قرائن عبارتند از: 1 ـ بیانی كه در كتاب (غرر الأخبار و درر الآثار) آورده و می گوید: «بعد از انقراض دولت بنی عباس (سال 656. هـ) ضعف و اختلاف شدیدی در میان ملوك اسلامی پدید آمد، و اینك كه نزدیك به صد سال از آن دوران می گذرد، هنوز هم كفار در شرق و غرب ممالك اسلامی بر مسلمانان مسلط اند، خون مسلمین را می ریزند و اموال آنان را به نهب و غارت می برند.» از این عبارت چنین برمی آید كه او در قرن هشتم زندگی می كرده است.

2ـ نقل دیلمی از مطالب «ورام بن ابی فراس»، متوفای 605 هجری، در جلد اول كتاب و نقل او از مطالب كتاب شریف «الألفین» علامه حلی، متوفای 726 هجری، در جلد دوم كتاب «ارشاد القلوب» نشان می دهد كه حسن بن علی دیلمی متأخر از آن دو بزرگوار است.

از این توضیحات نتیجه می گیریم كه: دوران زندگی حسن بن ابی الحسن دیلمی قطعاً بین سالهای 726 تا قبل از 841 هجری بوده است؛ البته ممكن است چند سال تفاوت وجود داشته باشد.

6) عدة الداعی و نجاح الساعی، ابن فهد حلی، نشر دار الكتاب اسلامیه، قم 1407، ص 252.

7) مقدمه ی محمد باقر بهبودی بر ارشاد القلوب دیلمی، نشر اسلامی، تهران.

8) عدة الداعی و نجاح الساعی، ابن فهد حلی، ص 287.

9) اعیان الشیعه، سید محسن امین، نشر دارالتعارف، بیروت، ج 5، ص 251.

10) همان، ص 250.

11) فوائد الرضویه، شیخ عباس قمی، ص 940.

12) مقدمه آیت الله نجفی مرعشی بر ترجمه جلد اوّل ارشاد القلوب، صفحه «د».

13) اعیان الشیعه، ج 1، ص 537.

 

منبع: ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره133.